Сүүлийн хоёр долоо хоногийн турш УИХ-ын чуулган болон олон нийтийн хэлэлцүүлгийн гол сэдвийн нэг нь Тамхины хяналтын тухай хууль тойрсон маргаан болоод байна. Ялангуяа Монгол Улс Евразийн эдийн засгийн холбоо (ЕАЭЗХ)-той байгуулсан түр худалдааны хэлэлцээрийн хүрээнд янжуур тамхинд ногдуулдаг гаалийн татварыг бууруулах буюу тэглэх асуудал сөхөгдсөнөөр энэхүү маргаан улс төр, эдийн засгийн хүрээнд улам хүчтэй өрнөх болов.

Тамхины хяналтын тухай хуулийн өөрчлөлт нь иргэдийн эрүүл мэндийн бодлогын тухай мэт боловч цаанаа олон тэрбум төгрөгийн зах зээл, төсвийн орлого, импортын бизнесийн ашиг сонирхол огтлолцож буй асуудал юм.

Монгол Улс тамхи үйлдвэрлэдэггүй шахам зах зээлтэй. Хэрэглэж байгаа бүтээгдэхүүний дийлэнх нь импортоор орж ирдэг. Гаалийн байгууллагын мэдээллээр зөвхөн 2024 онд гэхэд 3.5 тэрбум ширхэг янжуур тамхи Монгол Улсад импортлогдсон байна.

Энэ бол жижиг зах зээл биш гэсэн үг. Хэрэв нэг хайрцаг тамхины дундаж жижиглэнгийн үнийг 5000-7000 төгрөгөөр тооцвол жилдээ хэдэн зуун тэрбум төгрөгийн худалдааны эргэлт энэ салбарт бий болж байгаа гэсэн үг. Үүний цаана импортлогч компаниуд, түгээлтийн сүлжээ, агуулах, жижиглэнгийн дэлгүүрүүд, логистикийн үйлчилгээ үзүүлэгчид гээд бүхэл бүтэн бизнесийн систем ажиллаж байна.

Тиймээс тамхины татварын бодлого өөрчлөгдөхөд төсөв дагаж хөдөлдөг. Өөрөөр хэлбэл улсын төсөвт төвлөрөх онцгой албан татвар, НӨАТ-ын хэмжээ өөрчлөгдөж, Сангийн яам орлогын тооцоогоо дахин хийх шаардлагатай болно.

ЕАЭЗХ-ны хэлэлцээрийн тухайд асуудал нь онцгой албан татвар биш, харин импортын гаалийн тарифын хөнгөлөлттэй холбоотой. Хэрэв тамхины импортын гаалийн татвар буурвал зах зээл дээрх өртөг тодорхой хэмжээгээр буурна. Гэхдээ энэ нь тамхины үнэ яг тэр хэмжээгээр шууд буурна гэсэн үг биш. Учир нь эцсийн үнийг импортлогч, бөөний худалдаачин, жижиглэнгийн сүлжээ өөрсдийн ашиг болон зах зээлийн нөхцөлөөс хамаарч тогтоодог.

Гэсэн хэдий ч импортын өртөг буурах тусам жижиглэнгийн үнэ дагаж буурна. Харин үнэ буурах нь хэрэглээг өсгөх эрсдэлтэй. Энэ шалтгаанаар Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон НҮБ-ын Тамхины хяналтын суурь конвенц тамхины бүтээгдэхүүний үнийг өсгөх, татварыг нэмэгдүүлэх замаар хэрэглээг бууруулах бодлогыг дэмждэг.

Монгол Улсад өрнөж буй маргаан ч үүнтэй холбоотой. Хуулийн төслийг санаачлагчдын нэг болох УИХ-ын гишүүн О.Номинчимэг болон хамтран санаачлагчид электрон тамхи, халаадаг тамхи зэрэг шинэ төрлийн бүтээгдэхүүнийг хатуу зохицуулалтад оруулах, хүүхэд залуусын хэрэглээг бууруулах шаардлагатай гэж үзэж байна. Тэдний үзэж буйгаар өнөөдрийн хамгийн том эрсдэл нь өсвөр насныхны дунд вэйп болон шинэ төрлийн тамхины хэрэглээ огцом өссөн явдал юм.

Харин эсэргүүцэгчдийн зүгээс зах зээлд хэт хатуу хориг тавих нь хууль бус худалдааг нэмэгдүүлж болзошгүй, мөн татварын орлого буурах эрсдэлтэй гэж үзэж байна. Зарим нь импортын бизнес эрхлэгчид, худалдааны салбарынхны эрх ашиг хөндөгдөж байгааг ч ил далд хэлж байгаа юм.

Үүнээс болоод өнөөдрийн мэтгэлцээн зөвхөн эрүүл мэндийн асуудал биш болж хувирсан. Нэг талд нь хүүхэд, залуучуудын эрүүл мэндийг хамгаалах зорилго бүхий бодлого байгаа бол нөгөө талд нь олон зуун тэрбум төгрөгийн эргэлттэй импортын зах зээл, төсвийн орлого, худалдааны ашиг сонирхол бий.

Тиймээс Тамхины хяналтын тухай хууль тойрсон маргаан бол "тамхи татах уу, үгүй юу" гэсэн энгийн асуултаас халиад байна. Харин Монгол Улс эрүүл мэндийн бодлогыг тэргүүнд тавих уу, эсвэл худалдааны либералчлал, бизнесийн ашиг сонирхолтой хэрхэн тэнцвэр олох вэ гэсэн илүү том бодлогын сонголтын өмнө ирээд байгааг харуулж байна.