Төр 1.4 их наяд төгрөг хэмнэж, цалин, тэтгэвэр болон үнийн өсөлтөөс иргэдийг хамгаалахад зарцуулахаар төлөвлөжээ

УИХ-ын ээлжит бус чуулган өнөөдөр буюу есдүгээр сарын 7-нд эхэлж, 2026 оны төсвийн тодотголыг хэлэлцэнэ. Засгийн газраас наймдугаар сарын 20-нд өргөн мэдүүлсэн төсвийн тодотголын төсөл нь нэг талаас төрийн зардлыг танах, нөгөө талаас цалин, тэтгэвэр болон иргэдийн амьжиргаатай холбоотой зардлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэж байна.

Тодотголын төсөлд төрийн зардлаас нийт 1.4 их наяд төгрөг хэмнэж, уг эх үүсвэрийг ахмад настны орлого, төрийн үйлчилгээний ажилтнуудын цалин, боловсрол, эрүүл мэнд, хүнсний болон эрчим хүчний үнийн дарамтыг бууруулах арга хэмжээнд чиглүүлэхээр тусгажээ.

Төр хаанаас 1.4 их наяд төгрөг хэмнэх вэ?

Засгийн газрын танилцуулснаар төсвийн тодотголын хүрээнд

• Урсгал зардлаас – 433.4 тэрбум төгрөг
• Нийслэлийн үнэт цаасны зардлаас – 758 тэрбум төгрөг
• Хөрөнгийн зардлаас – 249.5 тэрбум төгрөг нийтдээ 1.4 их наяд төгрөгийн хэмнэлт гаргахаар тооцжээ.

Тодруулбал, томилолт, сургалт, сурталчилгаа, тавилга, машин техник, зөвлөх үйлчилгээ, зарим төрлийн тэтгэмж, шагнал, хурал форум, баяр ёслол, тээвэр шатахуун зэрэг тэвчиж болох зардлыг танах бодлого баримталж байгаа аж. Мөн 2026 онд хуульд заасан хугацаанд худалдан авах ажиллагаа явуулаагүй 252.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг зогсоох, төрийн болон орон нутгийн өмчит компаниудын төсөвт төвлөрүүлэх ногдол ашгийг 1.6 их наяд төгрөгт хүргэхээр төлөвлөжээ.

93.5 мянган ажилтны цалингийн асуудлыг шийдэхээр тусгажээ

Төсвийн тодотголын хамгийн том зардлын нэг нь боловсролын салбарын цалин байна. Төсөлд боловсролын салбарын 93.5 мянган багш, ажилтны оны эцэс хүртэл авах цалинд дутагдаж буй 674.5 тэрбум төгрөгийг шийдвэрлэхээр тусгасан байна. Энэ нь “багш нарын цалинг дахин 674.5 тэрбум төгрөгөөр нэмнэ” гэсэн үг биш. Харин өмнө нь батлагдсан цалингийн өсөлтийг оны үлдсэн хугацаанд бүрэн санхүүжүүлэхэд шаардлагатай мөнгийг төсөвт суулгах агуулгатай. Өнгөрсөн онд хийсэн хэлэлцээрийн дагуу боловсролын салбарын үндсэн цалин 2026 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс 50 хувиар нэмэгдсэн бөгөөд цаашид нэмэгдүүлэх асуудал яригдсан. Харин МҮЭХ-ны зүгээс төсвийн тодотголд хэлэлцээрээр тохирсон цалингийн нэмэгдлийг бүрэн тусгаагүй гэж шүүмжилж байгаа юм. Иймээс УИХ-ын хэлэлцүүлгийн үеэр 674.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт яг ямар цалингийн өсөлтийг бүрэн санхүүжүүлэх вэ гэдэг нь анхаарал татах асуудал хэвээр байна.

Эмч, эрүүл мэндийн салбарын цалин 11 дүгээр сараас нэмэгдэх үү?

Төсөлд эрүүл мэндийн салбарын цалинд 11 дүгээр сараас 20 хувийн нэмэгдэл олгоход 90 тэрбум төгрөг тусгахаар төлөвлөжээ. Өөрөөр хэлбэл, төсөл батлагдсан тохиолдолд эрүүл мэндийн салбарын ажилтнуудын цалин 11 дүгээр сараас нэмэгдэх санхүүгийн эх үүсвэр бий болох юм. Гэхдээ энэ асуудал дээр салбарын үйлдвэрчний эвлэл илүү өндөр нэмэгдэл шаардаж байна. МҮЭХ-ны мэдээлснээр эрүүл мэндийн салбарын ажилтнуудын цалинг 2026 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс 30 хувиар, улмаар наймдугаар сараас арванхоёрдугаар сар хүртэл сар бүр 9 хувиар нэмэгдүүлэх тохиролцоо өмнөх Засгийн газартай хийгдсэн гэж үзэж байгаа. Тиймээс эрүүл мэндийн салбарынхан уг хэлэлцээрийн хэрэгжилтийг шаардаж байна. Тэгэхээр Засгийн газрын өргөн барьсан төсөл болон салбарын үйлдвэрчний эвлэлийн шаардлагын хооронд зөрүү байгаа нь тодотголын хэлэлцүүлгийн нэг гол сэдэв болох байх.

Бусад төрийн албан хаагчдын цалин яах вэ?

2026 оны эхнээс боловсролын салбарын цалин 50 хувь, эрүүл мэндийн салбарынх 30 хувь, шинжлэх ухааны салбарынх 15 хувиар өссөн боловч төрийн үйлчилгээний бусад салбарын ажилтнуудын цалин адил хэмжээгээр нэмэгдээгүй байна. Тиймээс тодотголын төсөлд 2026 оны 11 дүгээр сараас төрийн үйлчилгээний бүх салбарын цалинг 2025 оны суурь түвшнээс 50 хувьд хүргэж жигдлэхэд 166.3 тэрбум төгрөг тусгахаар төлөвлөжээ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь төрийн бүх албан хаагчийн цалинг нэг дор 50 хувиар нэмэх гэсэн агуулга биш. Харин 2025 оны суурьтай харьцуулан төрийн үйлчилгээний салбаруудын цалингийн өсөлтийн зөрүүг жигдлэх зорилготой. Мөн соёл, спорт болон бусад төрийн үйлчилгээний салбарын цалинг 11 дүгээр сараас 50 хувь, шинжлэх ухааны салбарын цалинг 35 хувьд хүргэхэд зориулж 80.1 тэрбум төгрөг тусгахаар тооцжээ.

435 мянган ахмад настанд шинэ зохицуулалт үйлчилнэ

Төсвийн тодотголын иргэдэд шууд мэдрэгдэх өөр нэг том өөрчлөлт нь суурь тэтгэвэр юм. Төсөлд суурь тэтгэврийг 2027 онд хэрэгжүүлэхээр хүлээлгүйгээр 2026 оны 11 дүгээр сараас олгож эхлэхээр тусгажээ. Ингэхдээ 435 мянган ахмад настанд сард дунджаар 220 мянган төгрөгийн суурь тэтгэврийг оны сүүлийн хоёр сарын хугацаанд олгоход 196.3 тэрбум төгрөг төсөвлөхөөр тооцсон байна. “Ахмад бүрийн тэтгэвэр 220 мянган төгрөгөөр нэмэгдэнэ” гэж ойлгож болохгүй. Төсөлд “суурь тэтгэвэр”-ийн хэмжээг дунджаар 220 мянган төгрөгөөр тооцож, 435 мянган ахмад настанд оны сүүлийн хоёр сарын хугацаанд олгох санхүүжилт гэж тусгасан байна. Тэтгэврийн нийт хэмжээ нь тухайн хүний шимтгэл төлсөн хугацаа, тэтгэвэр тогтоолтын нөхцөл зэрэг бусад хүчин зүйлээс хамаарах юм. Засгийн газар үүнийг олон жил ажиллаж, их хэмжээний шимтгэл төлсөн иргэн илүү өндөр тэтгэвэр авах зарчмыг хэрэгжүүлэх эхний алхам гэж тайлбарлаж байна.

Халамж танагдах уу?

Одоогийн байдлаар нийтэд ил болсон тодотголын үндсэн мэдээллээс харахад хүүхдийн мөнгө, нийгмийн халамжийг бүхэлд нь танах шийдвэр гол агуулга нь биш. Харин төрийн байгууллагын тэвчиж болох урсгал зардлыг бууруулж, чөлөөлөгдсөн эх үүсвэрийг ахмад настны орлого, цалин, боловсрол, эрүүл мэнд, үнийн өсөлтөөс хамгаалах арга хэмжээнд шилжүүлэх бодлого баримталж байна. Иймээс “төсвийн тодотголоор халамжийг танана” гэхээс илүү төрийн байгууллагын зардлыг танаж, нийгмийн чиглэлийн зарим зардлыг нэмэгдүүлэх төсөл гэж ойлгож болохоор байна.

Хүнсний үнэ өсөхөөс хамгаалах 150 тэрбум төгрөг

Иргэдийн өдөр тутмын амьдралд шууд хамаарах өөр нэг хэсэг нь хүнсний нөөц. Тодотголын төсөлд 150 тэрбум төгрөгийг мах, улаанбуудай, хүнсний ногооны нөөц, хадгалалт, нийлүүлэлтийг тогтворжуулахад зарцуулахаар тусгасан байна. Энэ нь хүнсний гол нэр төрлийн барааны нийлүүлэлтийг тогтвортой байлгаж, улирлын болон нийлүүлэлтийн шалтгаант үнийн огцом өсөлтийг бууруулах зорилготой.

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх дарамтыг төсвөөс зөөллөхөөр тооцжээ

Эрчим хүчний салбарт ч мөн тодорхой хэмжээний хөрөнгө тусгасан байна. Төсөлд,

• 107.3 тэрбум төгрөг – импортын цахилгааны өртгийн өсөлтийг хэрэглэгчдэд шууд шилжүүлэхгүй байх тарифын алдагдлын татаас;
• 92.7 тэрбум төгрөг – эрчим хүчний станц, дамжуулах болон түгээх сүлжээний их засвар, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлд зарцуулахаар төлөвлөжээ. Өөрөөр хэлбэл, төрийн зүгээс цахилгааны өртөг нэмэгдэх дарамтыг хэрэглэгчид рүү шууд шилжүүлэхгүй байх санхүүгийн арга хэмжээ авахыг зорьж байна.

“Гэрт ойр сургууль”-д 50 тэрбум төгрөг

Боловсролын салбарын хөрөнгө оруулалтын нэг чухал хэсэг нь сургуулийн хүртээмж. Тодотголын төсөлд нэг ангид 35-аас дээш хүүхэд суралцуулахгүй байх зорилгын хүрээнд “Гэрт ойр сургууль” хөтөлбөрт 50 тэрбум төгрөг тусгахаар төлөвлөжээ. Энэ нь зөвхөн багшийн цалингийн асуудлаар хязгаарлагдахгүй, сургалтын орчин болон хүүхдийн сургуулийн хүртээмжид чиглэсэн зардал юм.

Төсвийн нийт зураг...

Тодотгол батлагдвал 2026 оны нэгдсэн төсвийн

• Тэнцвэржүүлсэн орлого – 31.9 их наяд төгрөг
• Нийт зарлага – 34.0 их наяд төгрөг
• Төсвийн алдагдал – 2.0 их наяд төгрөг
• Алдагдал ДНБ-ий 2.0 хувь

байхаар төсөлд тооцжээ.

Мөн орон нутгийн өмнөх оны ашиглаагүй үлдэгдлээс 998 тэрбум төгрөгийг зарцуулах эрх нээж, төсвийн нийт зардал болон алдагдлын дүнг энэ хэмжээгээр нэмэгдүүлэх зохицуулалт тусгасан байна. Орон нутгийн төсвийн ашиглаагүй үлдэгдэл сүүлийн гурван жилд 2.3 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэж, 2026 оны байдлаар 2.8 их наяд төгрөгт хүрсэн гэж Засгийн газар мэдээлж буй.

Харин эдийн засагт ямар эрсдэл тулгарах вэ?

Төсвийн тодотголын нэг тал нь иргэдийн орлогыг хамгаалах. Нөгөө тал нь инфляц өндөр байгаа үед төрийн зардлыг нэмэгдүүлэх эрсдэл юм. Монголбанкны тайлбараар бол төсвийн зардлыг нэг их наяд төгрөгөөр нэмэгдүүлэхэд инфляцад өсөх дарамт үүсэх боломжтой бөгөөд Монголын нөхцөлд төсвийн зардлын үржүүлэгч нөлөө өндөр байгааг онцолсон юм. Тиймээс цалин, тэтгэвэр нэмэгдсэнээр өрхийн орлого өсөх боловч хэрэв бараа, үйлчилгээний үнэ түүнээс хурдан өсвөл иргэдийн бодит худалдан авах чадвар хүссэн хэмжээгээр нэмэгдэхгүй байх эрсдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, “цалин нэмэгдлээ” гэдэг нь автоматаар “иргэдийн амьдрал сайжирлаа” гэсэн үг биш. Цалин, тэтгэврийн өсөлтийг инфляц хэр хэмжээгээр дагаж өсөхөөс бодит үр дүн нь хамаарна.

ТӨСВИЙН ТОДОТГОЛЫН ГОЛ ТООНУУД

Дээрх нь Засгийн газраас УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн тодотголын төслийн тооцоо юм.

2026 оны төсвийн тодотголын төслийг харвал төрийн тэвчиж болох зардлыг танаж, чөлөөлөгдсөн хөрөнгийг иргэдийн орлого болон амьжиргаанд шууд нөлөөлөх салбаруудад шилжүүлэх бодлого гэж харж болохоор байна. Гэхдээ УИХ-ын хэлэлцүүлгээр хэд хэдэн асуудал тодорхой болох учиртай. Нэгдүгээрт, багш, эмч нарын өмнөх хэлэлцээрээр тохирсон цалингийн өсөлтийг бүрэн санхүүжүүлэх эсэх. Хоёрдугаарт, 11 дүгээр сараас хэрэгжихээр төлөвлөсөн цалингийн өсөлт инфляцад хэр хэмжээний дарамт үзүүлэх эсэх. Гуравдугаарт, 435 мянган ахмад настанд олгох суурь тэтгэврийн зохицуулалт яг ямар журмаар хэрэгжих эсэх. Дөрөвдүгээрт, төрийн байгууллагын ямар зардал бодитоор танагдаж, харин аль зардал нь хэлэлцүүлгийн явцад буцаад нэмэгдэх эсэх. Өөрөөр хэлбэл, 1.4 их наяд төгрөгийн хэмнэлт, 34 их наяд төгрөгийн нийт зарлага, 2 их наяд төгрөгийн алдагдал гэсэн том тоонуудын цаана багшийн цалин, эмчийн орлого, ахмадын тэтгэвэр, өрхийн хүнсний зардал, цахилгааны төлбөр зэрэг иргэн бүрийн амьдралд шууд нөлөөлөх шийдвэрүүд яригдаж байна. Иймээс ээлжит бус чуулганы хамгийн анхаарал татах асуудал нь зөвхөн “төсөв хэдээр танагдах вэ?” гэдэг бус, харин “танасан мөнгө яг хэнд, хэрхэн очих вэ?” гэдэг асуудал байх юм.